1
دانشجوی دکتری اقلیم شناسی دانشگاه یزد، یزد، ایران
2
دانشجوی دکتری اقلیم شناسی دانشگاه یزد،یزد ، ایران
10.29252/aridbiom.2026.4149
چکیده
بارشهای سنگین و فرین همواره بهعنوان یکی از مهمترین مخاطرات اقلیمی،نقش مؤثری در بروز سیلابهای ناگهانی و تحمیل خسارات گسترده به بخشهای زیرساختی، عمرانی و کشاورزی ایفا میکنند. هدف از این پژوهش، تحلیل همدیدی الگوهای گردش جوی مؤثر بر رخداد بارشهای فرین فروردین 1403 در استان یزد است. به منظور بررسی الگوی پراکنش مکانی بارش، از دادههای بارش ماهوارهای CHIRPS استفاده شد. همچنین برای تحلیل شرایط همدیدی حاکم بر این رخداد، نقشههای فشار سطح زمین، تراز میانی 500 هکتوپاسکال و نقشههای وزش رطوبتی، امگا و چرخندگی در تراز 850 هکتوپاسکال طی دو روز 6 و 28 فروردین 1403 استان یزد مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. به منظور بررسی وضعیت ناپایداری جو، شاخصهای ناپایداری SI، KI، TTI و LI با استفاده از نمودار ترمودینامیک ایستگاه شیراز محاسبه شد که وجود شرایط ناپایدار جو در روزهای رخداد بارش را تأیید میکند. در رخداد 6 فروردین، ناوه-ای عمیق با راستای جنوب غربی- شمال شرقی از شرق مدیترانه، دریای سرخ و خلیج فارس به سوی مناطق مرکزی ایران گسترش یافت و با تقویت کم فشار سطحی و نفوذ زبانههای واجرخندی مدیترانه، انتقال رطوبت از دریاهای جنوبی را تسهیل کرد. رخداد 28 فروردین، ناوه-ای بسیار عمیق با جهت گیری شمال شرقی- جنوب غربی بر مناطق مرکزی ایران مستقر شد که همراه با همگرایی سطحی، کم فشار فعال بر روی خلیج فارس و واگرایی لایههای فوقانی ناشی از جت استریم، منجر به تشدید صعود و وقوع بارشهای شدیدتر شد. شاخصهای ناپایداری نیز ناپایداری متوسط تا شدید جو و پتانسیل بالای وقوع بارشهای همرفتی را تایید کردند. به طور کلی، همزمانی شرایط دینامیکی قوی، تزریق موثر رطوبت و ناپایداری شدید جو عامل اصلی شکلگیری و تشدید بارشهای فرین 6 تا 28 فروردین 1403 در استان یزد بوده است. بارش تجمعی دو موج بارشی فروردین نشان می دهد موج بارشی اول (۳ تا ۷ فروردین ۱۴۰۳)، بیشینه بارش در ایستگاه دهبالا (۸۶ میلیمتر) و کمینه در اشکذر (۵/۰ میلیمتر) ثبت شد که بیانگر ناهمگنی شدید مکانی بارش و نقش توپوگرافی در تشدید آن است. در موج دوم (۲۶ تا ۳۰ فروردین) نیز بیشینه بارش مجدداً در دهبالا (۵/۶۲ میلیمتر) و کمینه در اردکان (۳/۳ میلیمتر) مشاهده شد.
)