تعیین الگوی کشت بهینه و ارزش ‎گذاری آب‌های زیرزمینی با استفاده از تلفیق روش‌های برنامه‌ریزی تحت ریسک و ارزش مانده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

2 نادیا مشایخ بردسیری، دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد منابع طبیعی و محیط‎زیست، گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید

3 سمیه امیرتیموری، دانشیار، گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

4 فاطمه وزیری نسب، دانشجوی دکتری اقتصاد منابع طبیعی و محیط‎زیست، گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان،

5 مرضیه ثمره هاشمی، استادیار، گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

10.29252/aridbiom.2026.4309

چکیده

افزایش محدودیت منابع آب زیرزمینی همراه با تشدید عدم ‌اطمینان‌های اقتصادی و اقلیمی، مدیریت پایدار تولیدات کشاورزی را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی تبدیل کرده است. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف تعیین الگوی کشت بهینه و ارزش‌گذاری اقتصادی آب‌های زیرزمینی، از تلفیق مدل برنامه‌ریزی ریسکی موتاد و روش ارزش‌مانده در منطقه جیرفت استان کرمان استفاده کرده است. داده‌های موردنیاز از طریق تکمیل 120 پرسشنامه توسط کشاورزان و اطلاعات سازمان جهاد کشاورزی در سال زراعی 04-1403 گردآوری شد. در مدل پژوهش، محصولات گندم، ذرت علوفه‌ای، سیب‌زمینی و پیاز تحت محدودیت‌های آب، نیروی کار، کود شیمیایی، سموم و ماشین‌آلات مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که در سناریوی حداکثرسازی سود ناخالص، الگوی کشت به سمت افزایش سطح زیرکشت پیاز، محصولی با سودآوری بالا اما دارای ریسک تولید و مصرف آب بیشتر، متمایل می‌شود و ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب نیز به بیشترین مقدار خود می‌رسد. در مقابل، کاهش تنها 37/6 درصد از سود ناخالص مورد انتظار، موجب کاهش 52/15 درصدی ریسک تولید و 81/41 درصدی قیمت سایه‌ای آب شد. همچنین، سهم گندم به ‏عنوان محصولی با نیاز آبی کمتر، ثبات درآمدی بیشتر و برخورداری از سیاست خرید تضمینی، افزایش و سهم پیاز کاهش پیدا کرد. این نتایج بیانگر وجود رابطه مستقیم میان سود مورد انتظار، ریسک تولید و ارزش اقتصادی آب است و نشان می‌دهد چشم‌پوشی از بخش اندکی از سود می‌تواند کاهش قابل‌توجهی در ریسک و فشار بر منابع آب زیرزمینی ایجاد کند. ازاین‌رو، سیاست‌های مدیریت آب و برنامه‌ریزی الگوی کشت در مناطق کم‌آب باید بر مبنای ایجاد تعادل میان سودآوری، مدیریت ریسک و حفاظت از منابع آب زیرزمینی تدوین شوند. به‌کارگیری رویکرد تلفیقی ارائه‌شده در این پژوهش می‌تواند چارچوبی کارآمد برای تخصیص بهینه آب، افزایش تاب‌آوری نظام‌های کشاورزی و ارتقای پایداری منابع آب زیرزمینی فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات