نقش دانش بومی در مهار بیابان‌زایی و حفاظت پایدار از منابع آب و خاک در مناطق حاشیه‌ای بیابان (مطالعه موردی: استان سمنان)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشی بخش تحقیقات اقتصادی - اجتماعی و ترویج کشاورزی، مرکز تحققیات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سازمان تحقیقات،

2 استادیار پژوهشی بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

3 محقق مرکز تحققیات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سمنان، ایران

10.29252/aridbiom.2026.4039

چکیده

مناطق بیابانی استان سمنان، به سبب اقلیم خشک و شکننده، با فرآیندهای هم‌پیوندی همچون بیابان‌زایی، اتلاف منابع آب و تشدید فرسایش خاک مواجه‌اند. این پژوهش با هدف تحلیل راهبردی نقش دانش بومی در مهار بیابان‌زایی و صیانت از منابع طبیعی، به بررسی ظرفیت‌های جوامع محلی و سنت‌های بومی در راستای مدیریت پایدار سرزمین می‌پردازد. در این راستا، با بهره‌گیری از روش دلفی، نقاط قوت، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدهای مرتبط با کاربرد دانش بومی شناسایی و تحلیل شد. سپس، با استفاده از تحلیل SWOT، راهبردهای بهینه برای بهره‌مندی مؤثر از این دانش در فرآیندهای مقابله با بیابان‌زایی و حفاظت از منابع آب و خاک تدوین گردید. در ادامه، با به‌کارگیری ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمّی (QSPM)، راهبردها اولویت‌بندی شده و دلایل اهمیت هر یک تشریح شد. نتایج ماتریس عوامل داخلی نشان داد که دانش بومی با نمره نهایی 54/3 از نقاط قوت بالایی برخوردار است که مهم‌ترین آن‌ها سازگاری دیرینه با شرایط اقلیمی، حفاظت مؤثر خاک با پوشش گیاهی بومی و شیوه‌های کم‌آب‌بر کشاورزی است. در مقابل، نقاط ضعف با نمره 64/1 عمدتاً به شفاهی بودن دانش و کاهش انتقال بین‌نسلی محدود می‌شود. تحلیل عوامل خارجی نیز بیانگر غلبه فرصت‌ها (66/3) بر تهدیدها (66/1) است؛ به‌ویژه مشارکت جامعه‌محور، حمایت نهادی و قابلیت تلفیق با دانش علمی نوین. بر این اساس، پژوهش 24 راهبرد عملیاتی در چهار دسته SO، WO، ST و WT استخراج کرد که تمرکز اصلی آن‌ها بر یکپارچه‌سازی دانش بومی با فناوری‌های نوین، احیای نظام‌های سنتی مدیریت آب و خاک و نهادینه‌سازی مدیریت مشارکتی منابع طبیعی است

کلیدواژه‌ها

موضوعات

خشک بوم

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 14 بهمن 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار