ارزیابی اقتصادی بهره‌برداری از گیاه دارویی آنغوزه (Ferula assa-foetida L.) در مراتع ییلاقی استان سیستان و بلوچستان

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه زراعت، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران.

2 استاد، گروه زراعت، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران.

3 دانشیار، گروه زراعت، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران.

4 استادیار، گروه زراعت، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران.

5 استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات جنگل و مرتع، سازمان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان، ایرانشهر، ایران.

10.29252/aridbiom.2025.4211

چکیده

گیاهان دارویی مرتعی از جنبه‌های اقتصادی و درمانی ارزش بالایی دارند. بهره‌برداری پایدار از این گیاهان نیازمند آگاهی از پتانسیل اکولوژیکی و اقتصادی رویشگاه‌هاست. هدف این تحقیق، ارزیابی اقتصادی برداشت شیره گیاه آنغوزه (Ferula assa-foetida L.) در سه رویشگاه مرتعی استان سیستان و بلوچستان شامل گرزسنگان (خاش)، بگ‌سرتلاپ (تفتان) و پسکوه (سیب و سوران) بود. در هر رویشگاه، با استفاده از دانش بومی و روش سنتی تیغ‌زنی، شیره گیاه طی ۱۵ مرحله از بوته‌های دارای حداقل چهار سال سن جمع‌آوری شد. تعداد کل بوته‌های نمونه‌برداری‌شده در هر رویشگاه ۲۵ بوته، معادل یک بوته از هر پلات ۱۰۰ مترمربعی بود. پلات‌ها به‌طور تصادفی مستقر گردید و تراکم بوته‌های قابل بهره‌برداری محاسبه شد. در محاسبات اقتصادی، ۸۰ درصد بوته‌ها به‌عنوان مجاز در نظر گرفته شد و تناوب پنج‌ساله برای جلوگیری از خطر انقراض گونه رعایت گردید. قیمت پایه فروش شیره براساس ارزش صادراتی محصول، ۲۰۰ دلار به ازای هر کیلوگرم و نرخ ارز مرجع ۱.۵ میلیون ریال فرض شد. نتایج نشان داد سطح مفید رویشگاه‌ها به‌ترتیب ۶۴، ۶۷ و ۳۸ هکتار، تعداد بوته مجاز در هکتار ۶۰۰، ۵۴۰ و ۸۵۰ بوته و تولید کل شیره ۲,۸۸۰، ۲,۷۱۳ و ۲,۴۲۲ کیلوگرم بود. کل دوره بهره‌برداری (شامل نشانه‌گذاری، کول‌گذاری و ۱۵ مرحله تیغ‌زنی) ۱۸۰ روز به طول انجامید که براساس آن، هزینه نیروی انسانی برای رویشگاه‌های مذکور به‌ترتیب ۱۲۶,۰۰۰، ۱۰۸,۰۰۰ و ۹۰,۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۸۴,۰۰۰، ۷۲,۰۰۰ و ۶۰,۰۰۰ هزار دلار) محاسبه گردید. هزینه احیاء (کپه‌کاری) براساس نرخ‌های مصوب سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری به‌ترتیب ۳,۲۵۰، ۳,۵۰۰ و ۲,۰۰۰ میلیون ریال برآورد شد. سود خالص پس از کسر هزینه‌های نیروی انسانی، حمل، کپه‌کاری، حفاظت و بهره‌مالکانه، به‌ترتیب ۳,۷۵۵,۱۵۰، ۳,۵۳۶,۸۵۰ و ۳,۱۸۱,۴۰۰ میلیون ریال (معادل ۲,۵۰۳,۴۳۳، ۲,۳۵۷,۹۰۰ و ۲,۱۲۰,۹۳۳ هزار دلار) برآورد گردید. میانگین نسبت سود به هزینه در کل محدوده ۶/۸ بود که توجیه اقتصادی بالای طرح را نشان می‌دهد. تحلیل حساسیت نشان داد که در صورت استفاده از قیمت‌های تضمینی مصوب (۸۰ تا ۱۲۰ میلیون ریال) به جای قیمت صادراتی، طرح فاقد توجیه اقتصادی خواهد بود. همچنین براساس تجربیات میدانی، روش کپه‌کاری برای احیای رویشگاه‌های آنغوزه کارایی لازم را نداشته و بذرپاشی سطحی و استفاده از کول‌های برداشت به‌عنوان روش‌های مؤثرتر پیشنهاد گردید. نتایج این پژوهش می‌تواند در تدوین سند چشم‌انداز بهره‌برداری از گیاهان دارویی و طراحی طرح‌های مرتعداری چندمنظوره (تلفیق چرای دام و برداشت گیاهان دارویی) با رعایت اصول اکولوژیک کاربرد داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقاله علمی - مروری

[1] Abiar, S., Fakhri, B., & Mehdi Nejad, N. (2016). Ecomorphological and physiological study of the medicinal plant asafoetida (Ferula assa-foetida L.) in the habitats of southwestern Iran. Plant Physiology, 11(45), 55-67. [in Farsi]
[2] Khosravi, H., & Mehrabi, A. A. (2005). Economic evaluation of asafoetida (Ferula assa-foetida L.) harvesting in Tabas region. Iranian Journal of Natural Resources, 58(4), 933-944. [in Farsi]
[3] Mahendra, P., & Bisht, S. (2012). Ferula asafoetida: Traditional uses and pharmacological activity. Pharmacognosy Reviews, 6(12), 141-146. https://doi.org/10.4103/0973-7847.99948
[4] Iranshahy, M., & Iranshahi, M. (2011). Traditional uses, phytochemistry and pharmacology of asafoetida (Ferula assa-foetida oleo-gum-resin): A review. Journal of Ethnopharmacology, 134(1), 1-10. https://doi.org/10.1016/j.jep.2010.11.067
[5] Thulluri, S. P., Selvaraj, K., Yerraguntla, D. P., & Kumar, S. S. (2025). A review of the protective effects of Ferula asafoetida on the liver, kidney, and testes against formaldehyde-induced damage. Cureus, 17(2), e79545. https://doi.org/10.7759/cureus.79545
[6] Qasim, M., Khan, M. A., Ahmed, J., & Danish, M. (2023). Molecular mechanism of Ferula asafoetida for the treatment of asthma: Network pharmacology and molecular docking approach. Saudi Journal of Biological Sciences, 30(2), 103527. https://doi.org/10.1016/j.sjbs.2022.103527
[7] Chamberlain, D. F. (1977). The identity of Ferula assa-foetida L. Notes from the Royal Botanic Garden, Edinburgh, 35(2), 229-233.
[8] Hassanabadi, M., Ebrahimi, M., Farajpour, M., & Dejahang, A. (2019). Variation in essential oil components among Iranian Ferula assa-foetida L. accessions. Industrial Crops and Products, 140, 111598. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2019.111598
[9] Kaempfer, E. (1972). Amoenitatum exoticarum politico-physico-medicarum fasciculi V, quibus continentur variae relationes, observationes & descriptiones rerum Persicarum & ulterioris Asiae, multâ attentione, in peregrinationibus per universum Orientem, collectae. Lemgo: Typis & Impensis Henrici Wilhelmi Meyeri.
[10] Abarsaji, G. H., Shahmoradi, I., & Zarekia, S. (2007). Investigation of autecology of Hedysarum kopetdaghi in rangelands in Golestan province. Iranian Journal of Range and Desert Research, 14(3), 421-431. [in Farsi]
[11] Hajimirrahimi, S. D., Yazdanpanah, M., & Fattahi, M. (2017). Economic evaluation of asafoetida (Ferula assa-foetida L.) production under rainfed conditions in Iran. Journal of Agricultural Science and Technology, 19(5), 1031-1042.
[12] Eskandari Damaneh, N., & Sharafatmandrad, M. (2017). Assessing the effects of different incision techniques on Ferula assafoetida properties. Journal of Rangeland Science, 7(1), 45-54.
[13] Sood, R. (2020). Asafoetida (Ferula asafoetida): A high-value crop suitable for the cold desert of Himachal Pradesh, India. Journal of Applied and Natural Science, 12(4), 607-617. https://doi.org/10.31018/jans.v12i4.2432
[14] Farhood, G. (2022). Traditional knowledge and economic importance of Ferula assa-foetida in the rural areas of southeastern Iran. African Journal of Plant Science, 16(6), 148-156. https://doi.org/10.5897/AJPS2017.1617
[15] Golmohammadi, F. (2019). Ferula assa-foetida and its traditional knowledge and economic importance in the rural areas of south east of Iran. Black Sea Journal of Agriculture, 2(3), 164-170.
[16] Bahrami, G., Soltani, R., Sajjadi, S. E., Kanani, M. R., Naderi, R., Ghiasvand, N., & Shokoohinia, Y. (2013). Essential oil composition of Ferula assa-foetida L. fruits from Western Iran. Journal of Reports in Pharmaceutical Sciences, 2(2), 90-97.
[17] Rechinger, K. H. (1987). Flora Iranica. Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt.
[18] Ebrahimzadeh, I., & Sahraei, A. (2012). An analysis on religious-ethnic geopolitics, security and development in border towns. Case study Sistan and Baluchestan. Romanian Review of Regional Studies, 8(2), 29-40.
[19] Moghaddam, M. (1980). Aspects of the social geography of the province of Sistan/Baluchestan, Iran [Doctoral dissertation, Durham University]. Durham, UK: Durham University.
[20] Cochran, W. G. (1977). Sampling techniques (3rd ed.). New York, NY: John Wiley & Sons.
[21] Hossein Jafari, S., Sepehry, A., Soltanloo, H., & Karimian, A. A. (2019). Effect of topography and soil properties on distribution of Ferula pseudalliacea (bitter asafetida) in Yazd province, Iran. Journal of Rangeland Science, 9(2), 184-195.